- नेपालको विकासमा बाटो र भौतिक पूर्वाधार मात्र नभएर राज्य, राजनीति र समाजको संस्कारगत सोचमा सुधार आवश्यक छ।
- सरकारी निकायमा शासकको शैली परिवर्तन गरी नागरिकलाई अधिकारसम्पन्न सेवाग्राहीका रूपमा सम्मान गर्ने व्यवहार हुनुपर्छ।
- समाजमा रहेका उद्यमशीलताप्रतिको गलत बुझाइ र शैक्षिक प्रमाणपत्रभन्दा दक्षतालाई प्राथमिकता नदिने प्रवृत्तिलाई बदल्न जरुरी छ।
केही वर्षअघि विदेशबाट फर्किएका युवाले आफ्नो गाउँमा सानो चिया–कफी पसल खोले । ठाउँ राम्रो थियो, चिया स्वादिलो थियो, व्यवहार मिलनसार थियो । तर केही महिना नबित्तै पसल बन्द भयो ।
कारण सोध्दा उनले भने– ‘सरकारी कागज बनाउन ६ महिना लाग्यो, स्थानीय दबाब झेल्न सकिएन र कर तिर्ने प्रक्रिया यति जटिल थियो कि थाकें ।’ पूर्वाधार थियो, पैसा थियो, इच्छाशक्ति थियो तर जुन ‘संस्कार’ भित्र काम गर्नुपर्ने थियो, त्यसले उनलाई थिच्यो । यसले हाम्रो विकासको मूल समस्यालाई देखाउँछ ।
विकास भनेको बाटो, पुल र भवन मात्र होइन । विकास भनेको त्यो अदृश्य वातावरण पनि हो, जसमा एउटा नागरिकले आफ्नो सपना पूरा गर्न सक्छ । त्यो वातावरण संस्कारबाट बन्छ– राज्य, समाज र व्यक्तिको संस्कारबाट ।
संस्कार भनेको हाम्रो सोच्ने तरिका, व्यवहार गर्ने ढाँचा र निर्णय गर्दा अपनाउने मूल्यमान्यता हो । कुनै पनि समाज वा राज्यको संस्कार कानुनमा मात्र लेखिएको हुँदैन, मान्छेको दैनिक व्यवहार, कार्यालयका टेबल, बजारका लेनदेन र राजनीतिक निर्णयका प्रक्रियामा जीवित हुन्छ ।
अबको विकास संस्कारमा राज्यले आफ्नो भूमिका पुनर्परिभाषित गर्नुपर्छ । नागरिक राज्यका ‘प्रजा’ होइनन्, करदाता र अधिकारयुक्त नागरिक हुन् । यो सोच कानुनमा मात्र नलेखी कर्मचारीको तालिम, पदोन्नतिको मापदण्ड र जवाफदेहिताको प्रणालीमा उतार्नुपर्छ ।
नेपालको राज्यतन्त्रले शताब्दीभर ‘शासन गर्ने’ संस्कारमा काम गरेको छ, ‘सेवा गर्ने’ संस्कारमा होइन । दरबारदेखि पञ्चायतसम्म, बहुदलदेखि संघीयतासम्म ढाँचा बदलिए, तर राज्यको आधारभूत व्यवहार धेरै हदसम्म उही रह्यो । नागरिक राज्यसामु याचक भएर उभिन्छ, राज्य दाता जस्तो व्यवहार गर्छ ।
सरकारी कार्यालयको अनुभव हरेक नेपालीको छ । त्यहाँका कर्मचारीको अनुहारमा ‘तपाईंलाई सेवा दिन म यहाँ छु’ भन्ने भावभन्दा ‘तपाईंलाई के चाहिएको हो, भन्नुस्’ भन्ने अभिमान बढी देखिन्छ । यो व्यक्तिगत दोष होइन, यो संस्थागत संस्कारको परिणाम हो । जुन संस्कारमा कर्मचारी हुर्किन्छन्, त्यही उसको व्यवहारमा प्रकट हुन्छ ।
अबको विकास संस्कारमा राज्यले आफ्नो भूमिका पुनर्परिभाषित गर्नुपर्छ । नागरिक राज्यका ‘प्रजा’ होइनन्, करदाता र अधिकारयुक्त नागरिक हुन् । यो सोच कानुनमा मात्र नलेखी कर्मचारीको तालिम, पदोन्नतिको मापदण्ड र जवाफदेहिताको प्रणालीमा उतार्नुपर्छ ।
नेपालको विकास यात्रामा राजनीति सबैभन्दा शक्तिशाली कारक हो, सकारात्मक र नकारात्मक दुवै अर्थमा । राजनीतिक इच्छाशक्तिले ठूला रूपान्तरण ल्याउन सक्छ, यो हामीले देखेका छौं । तर त्यही राजनीतिको संस्कारले विकासलाई अवरुद्ध गर्न पनि सक्छ भन्ने हामीले बारम्बार अनुभव गरेका छौं । हाम्रो राजनीतिक संस्कारमा एउटा गहिरो समस्या छ : विकास ‘योगदान’का रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, ‘अधिकार’ का रूपमा होइन । नेता भन्छन्– ‘हाम्रो दलले यो सडक बनायो, यो विद्यालय दियो ।’ यस्तो भाषामा नागरिक लाभार्थी बन्छन्, अधिकारधारक होइनन् । जब विकास कृपाका रूपमा आउँछ, त्यो कृपा दिने दलको समर्थनमा भर पर्छ, गुणस्तर र आवश्यकतामा होइन ।
अबको विकासको राजनीतिक संस्कार त्यो हुनुपर्छ, जहाँ कुनै पनि नेताले विकासको श्रेय ‘म’ लाई होइन, ‘जनताको कर’ लाई दिओस् । जहाँ बजेट विनियोजन दलीय हिसाबले होइन, आवश्यकताको प्राथमिकताका आधारमा होस् । जहाँ प्रतिपक्षको भूमिका अवरोध सिर्जना गर्नु होइन, रचनात्मक समीक्षा गर्नुहोस् ।
राज्य र राजनीतिलाई मात्र दोष दिएर हुँदैन । समाजको आफ्नै संस्कार पनि विकासको बाधक बन्न सक्छ । हाम्रो समाजमा ‘अरूले गर्ला’ भन्ने निष्क्रियताको संस्कार छ । जस्तो कि, सार्वजनिक स्थलमा फोहोर देख्दा ‘नगरपालिकाले सफा गर्ला’ भनेर हिँड्ने गरिन्छ ।
दोस्रो, ‘आफ्नो मान्छे’ को संस्कार । जस्तो कि, काम गराउन आफ्नो दलको, आफ्नो जातको, आफ्नो क्षेत्रको मान्छे चाहिन्छ भन्ने सोच छ । तेस्रो, ‘हुँदैन’ भन्ने पराजयवादी संस्कार । नयाँ विचार ल्याउँदा ‘नेपालमा त्यो हुँदैन’ भनिन्छ । अबको संस्कारमा यी तीनवटा मानसिकतालाई चुनौती दिनुपर्छ । नागरिक जिम्मेवारीको भावना, गुणस्तरको कदर र सम्भावनामाथिको विश्वास– यी संस्कारका नयाँ खम्बा हुनुपर्छ ।
नेपालमा उद्यमशीलताको कुरा गर्दा एउटा विरोधाभास देखिन्छ । एकातिर लाखौं नेपाली युवाहरूले विदेशमा अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा काम गरेर जोखिम उठाउन सक्छन्, अर्कातिर आफ्नै देशमा व्यवसाय खोल्ने साहस धेरैले जुटाउन सक्दैनन् ।
यसको कारण प्रायः आर्थिक होइन, संस्कारगत हो । हाम्रो परिवार र समाजको संस्कारमा ‘जागिर खाने मान्छे’ लाई ‘व्यापार गर्ने मान्छे’ भन्दा बढी सम्मान दिइन्छ । असफलतालाई कलंकका रूपमा हेरिन्छ, सिकाइका रूपमा होइन । यस वातावरणमा युवा उद्यमी बन्नु भनेको सामाजिक दबाबविरुद्ध लड्नु पनि हो । अबको संस्कारले उद्यमशीलतालाई ‘रोजगारी नपाएपछिको विकल्प‘ नभनी ‘रोजगारी सिर्जना गर्ने शक्ति’ का रूपमा महिमामण्डन गर्नुपर्छ ।
हाम्रो शिक्षा संस्कारमा ‘डिग्री’लाई ‘दक्षता’ भन्दा माथि राखिन्छ । स्नातक भएको बेरोजगार युवालाई सम्मान, तर दक्ष सिकर्मी वा इलेक्ट्रिसियनलाई ‘सामान्य मान्छे’ भन्ने संस्कारले हाम्रो श्रमबजारको संरचनालाई विकृत बनाएको छ । प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षालाई ‘कमसल’ ठान्ने संस्कार बदलिनु जरुरी छ ।
जर्मनीको ‘ड्युअल एजुकेसन’ प्रणाली वा जापानको दक्षतामाथिको सांस्कृतिक सम्मानले ती देशलाई उत्पादनशीलतामा अग्रणी बनाएको छ । नेपालले पनि हातको काम र दिमागको कामबीचको कृत्रिम पदानुक्रम तोड्नुपर्छ । अबको विकास संस्कारमा ‘के जान्दछस् ?’ भन्ने प्रश्न ‘कहाँसम्म पढिस् ?’ भन्दा महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ ।
