कांग्रेसको भविष्य र गगनको भूमिका

२१ फागुनमा सम्पन्न प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनमा पराजित भएपछि कांग्रेस र सभापति गगन थापाको भविष्यबारे राजनीतिक वृत्तमा गम्भीर बहस प्रारम्भ भएको छ । एकातिर, अप्रत्याशित निर्वाचन परिणामको समीक्षा गरिरहेको घडीमा थापाले राजीनामा गर्ने मनसाय सार्वजनिक भएपछि कांग्रेस वृत्तमा गम्भीर तरंग सिर्जना भएको छ ।

अर्कोतिर, ‘बदलियो कांग्रेस, बदल्छौं देश’ भन्ने मुख्य नारासहित निर्वाचनमा गएको पार्टी पराजित भएपछि संस्थापन पक्ष र पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षका बीचमा आरोप–प्रत्यारोपको पुनः अर्को धारावाहिक शृंखला सुरु भएको छ । थापा नेतृत्वको संस्थापन पक्षले विगतमा देउवाको असफलता र अलोकप्रियताका साथै निर्वाचनमा अन्तर्घात भएको कारण पराजित भएको तर्क गरेका छन् । तर देउवा समूहले पराजयको प्रमुख कारण थापा असफल भएको आरोप लगाउँदै विशेष महाधिवेशनको औचित्य पनि समाप्त भएको दाबी गरेको छ ।

यद्यपि, केवल कांग्रेस मात्रै होइन, एमाले, नेकपालगायत चलनचल्तीको भाषामा पुराना पार्टीहरू पनि लज्जास्पद रूपमा पराजित भएका छन् । तर २००७ देखि २०६२/६३ सम्म तीन–तीन वटा सफल राजनीतिक क्रान्ति तथा आन्दोलनको नेतृत्व गरेको प्रमुख लोकतन्त्रवादी पार्टी कांग्रेस किन यसरी पराजित भयो ? यो कांग्रेस पार्टीकै असफलता हो कि देउवा समूहको आरोपजस्तै थापाको असफलता हो ? अब कांग्रेस र थापाको भविष्य के हुन्छ ? थापाले राजीनामा दिनुपर्छ कि पर्दैन ? पराजयका कारण के–के हुन् ? के कांग्रेसले पुनर्जीवन पाउने सम्भावना छ ? भन्नेजस्ता प्रश्न, प्रतिप्रश्न र यक्ष प्रश्नहरू उठेका छन् । त्यसैले कांग्रेसको भविष्यका लागि पनि यस्ता प्रश्न, प्रतिप्रश्न र यक्ष प्रश्नहरूका बारेमा वस्तुनिष्ठ रूपमा समीक्षा गरी ठोस निष्कर्षमा पुग्नु अपरिहार्य छ ।

कांग्रेस किन पराजित भयो ?

करिब तीन दशकदेखिका विकृति–विसंगति, यसले कांग्रेसलाई पारेको प्रभाव र निर्वाचन परिणामको विस्तृत विश्लेषण र समीक्षा यो छोटो आलेखमा सम्भावना छैन । यदि विस्तृत र वस्तुनिष्ठ रूपमा पराजयका कारणहरूको फेहरिस्त तयार गर्ने हो भने एउटा खण्डकाव्य नै बन्न सक्छ । तर बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्दा प्रमुख सात कारण छन् ।

पहिलो, २०४६ मा लोकतन्त्र स्थापना भएपछि पटक–पटक सत्तामा जाने अवसर पायो । तर २०४८ देखि २०५१ सम्मको अवधिबाहेक जनभावनाअनुसार राज्य सञ्चालन गरी जनतालाई परिवर्तनको अनुभूति गराउन असफल भयो । न कांग्रेसको सरकारले आर्थिक विकासको नेतृत्व गर्न सक्यो, न डेलिभरी गरी जनताको मन जित्न सक्यो । कांग्रेस भनेको सत्ताको दलाली गर्ने र सत्तामा गएर राज्यको दोहन गर्ने दोहनकारी पार्टी भएको भाष्य जनतामा स्थापित भयो ।

दोस्रो, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन जनताको चाहना थियो । तर भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी सुशासनको प्रत्याभूति गर्न नसकेको मात्रै होइन, कांग्रेसकै सरकारको पालामा भ्रष्टाचार र कुशासनका नयाँ–नयाँ काण्डहरू पर्दाफास भए । कांग्रेसकै नेता, मन्त्री र सांसदहरू भ्रष्टाचार र अख्तियार दुरुपयोगको एकपछि अर्को काण्डमा फस्दै गएपछि कांग्रेसको छवि नै थप नकारात्मक भयो ।

तेस्रो, मूल्यको राजनीति र सिद्धान्तलाई तिलाञ्जली दिएर सत्ता र शक्तिका लागि अप्राकृतिक गठबन्धन र सम्झौता गर्ने चरम सत्तामुखी प्रवृत्ति पराजयको अर्को प्रमुख कारण हो । कांग्रेस, एमाले, माओवादी गरी तीन पार्टीका तीन नेताहरू देउवा, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहालबीच सत्ताको सिन्डिकेट र ‘म्युजिकल चेयर’ को खेलका कारणले केवल तीन पार्टी र तीन नेताहरू मात्रै होइन, लोकतान्त्रिक प्रणाली र संविधानसमेत विकृत र बदनाम भएको थियो ।

चौथो, संवैधानिक निकाय, न्यायालय, निजामती प्रशासन, सुरक्षा निकाय, विश्वविद्यालय, कूटनीतिक निकाय तथा राज्यका निकायहरूको अति दलीयकरण गरिएको थियो । जनता यस्तो अवाञ्छित दलीयकरणको विपक्षमा थिए । पाँचौं, यी समग्र विकृति–विसंगति तथा २३–२४ भदौको जेन–जी विद्रोहका क्रममा सरकारले हत्या र दमन गरेपछि जनता कांग्रेस–एमालेको विपक्षमा थिए र परिवर्तनको पक्षमा थिए । त्यसैले जनताले कांग्रेस, एमालेको विरुद्धमा मतदान गरे र बालेन शाहको छवि र लोकप्रियताका कारणले परिवर्तनकारी पक्षधरले समर्थन गरेपछि रास्वपाले अप्रत्याशित रूपमा ऐतिहासिक सफलता हासिल गर्न सफल भयो ।

छैटौं, पराजयको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण अन्तर्घात हो । पूर्वसभापति कृष्णप्रसाद भट्टराई उम्मेदवार भएको उपनिर्वाचनदेखि नै हुँदै आएको घात, अन्तर्घात र प्रतिघातको सिकार कांग्रेस यस पटक पनि भयो । निर्वाचन सम्पन्न भएर परिणाम पनि सार्वजनिक नहुँदै देउवा समूहबाट थापाविरुद्धका सार्वजनिक अभिव्यक्ति र आरोपको शृंखलाका आधारमा विश्लेषण गर्दा कुन तहसम्मको असहयोग र अन्तर्घात भएको रहेछ भन्ने घामजत्तिकै छर्लङ्ग भएको छ । देउवाले औपचारिकताका लागि भए पनि रुखमा मतदान गर्न अपिलसमेत जारी गरेनन् । उल्टै मतदानसमेत बहिष्कार गरेर उनी सिंगापुर गए । पूर्णबहादुर खड्का, कृष्णप्रसाद सिटौला, प्रकाशमान सिंह, शशांक कोइरालालगायत देउवा समूहका कुनै पनि नेताहरू चुनाव प्रचारमा देखिएनन् । कांग्रेसका लागि योभन्दा ठूलो विडम्बना के हुन सक्छ ?

सातौं, समय छोटो भएका कारणले कांग्रेस बदलिएको सन्देश प्रभावकारी रूपमा जनता र कार्यकर्तासमक्ष पुग्न सकेन । त्यसको सबैभन्दा ठूलो क्षति कांग्रेस र थापालाई भयो । उपरोक्त तथ्य र तथ्यांकका आधारमा विश्लेषण गर्दा पराजयको कारण थापाको नेतृत्व र नीति होइन, देउवा समूहको नेतृत्व पंक्तिको असफलता, अलोकप्रियता, कुशासन र भ्रष्टाचार भएको घामजत्तिकै छर्लङ्ग छ । त्यसैले अब केन्द्रीय समितिले निर्वाचनको वस्तुनिष्ठ आत्मसमीक्षा र आत्मचिन्तन गरी विगतमा भएका त्रुटि र कमजोरी सच्याउनुपर्छ र अविलम्ब महाधिवेशनको मिति तोक्नुपर्छ । त्यसपछि बल्ल नयाँ कांग्रेस निर्माणको वास्तविक नवीन यात्रा प्रारम्भ हुनेछ ।

राजीनामा कि नयाँ कांग्रेसको रोडम्याप ?

कांग्रेस अत्यन्त अलोकप्रिय र संगठन अत्यन्तै कमजोर भएको प्रतिकूल घडीमा करिब २ महिना अगाडि थापा नेतृत्वमा आएका थिए । सभापति भएको ५० औं दिनमा यति कमजोर र अलोकप्रिय पार्टीको नेतृत्व गरेर निर्वाचनमा जानुपर्ने विडम्बनापूर्ण अवस्था थियो । यदि थापा नेतृत्वमा नआएको भए जनतासँग भोट माग्न जाने आधारसमेत कांग्रेससँग हुने थिएन । यदि देउवाकै नेतृत्वमा गएको भए निर्वाचन परिणाम एमालेको भन्दा पनि कमजोर मात्रै हुने थिएन, कांग्रेस जनताबाट नै बहिष्कृत हुने थियो । त्यसैले थापाका बारेमा आलोचना र नकारात्मक टिप्पणी गर्नुभन्दा पहिले कांग्रेसजनहरूले यो राजनीतिक वास्तविकतालाई आत्मसात् गर्नु आवश्यक छ ।

विगत लामो समयदेखि कठोर राजनीतिक संघर्ष गरी हरेक राजनीतिक अग्निपरीक्षामा सफल हुँदै आएका थापामाथि नियतिले अहिले अर्को कठिन अग्निपरीक्षा लिइरहेको छ । सपना, संकल्प र संघर्षका कारणले सफलता हासिल गर्दै आएका थापालाई अहिले असफल हुने छुट पनि छैन र र निराश हुने छुट पनि छैन । यदि उनी असफल र निराश भए भने एउटा पुस्ता नै राजनीतिमा असफल हुनेछ र राजनीतिबाट निराश हुनेछ ।

थापाजस्तो मूल्य, नैतिकता र सिद्धान्तको राजनीति गर्दै आएको नेताले पार्टी पराजित भएपछि नैतिक जिम्मेवारी लिएर राजीनामा दिने सोच्नु स्वाभाविक हो । यो उच्च लोकतान्त्रिक संस्कार हो, उत्तरदायित्वको अनुभूति हो र नैतिकताको कसी हो । यस्तो नजिर र संस्कारले नेतृत्वलाई थप लोकतान्त्रिक, उत्तरदायी र नैतिक बनाउँछ । तर नेतृत्वको परीक्षण केवल ५० दिनमा हुँदैन । सभापतिका रूपमा थापाको नेतृत्वको परीक्षण भएकै छैन । यदि सभापतिको एक कार्यकाल पूरा भएपछि भएको चुनावमा पराजित भएको भए राजीनामा स्वाभाविक हुन्थ्यो । त्यसैले आफूले नगरेको अपराधको सजाय भोग्नु वा आफैंले आफैंलाई दण्डित गर्नु राजनीतिक, नैतिक र कानुनी कुनै पनि दृष्टिले उपयुक्त होइन ।

जतिसुकै कुशल र सफल खेलाडी भए पनि ९० मिनेट सकिएपछिको अतिरिक्त समयमा खेल मैदानमा प्रवेश गर्दा गोल नगर्न सक्छन् । त्यस्तो समयमा प्रवेश गरेर विश्व चर्चित खेलाडीहरू मेसी र रोनाल्डोले पनि गोल नगर्न सक्छन् । त्यसैले ‘इन्जुरी’ समयमा प्रवेश गरेको कुशल खेलाडीले गोल गरेन भनेर आलोचना गर्नु कति न्यायसंगत होला ? अहिले थापाप्रति गरिएको टिप्पणी वा आलोचना फुटबलको त्यही घटनाजस्तै हो ।

अन्तर्घात, आत्मघात र आत्मनिन्दा कांग्रेसको अभिशप्त नियति हुँदै आएको छ । तर यो आरोप–प्रत्यारोप, अन्तरकलह र आत्मनिन्दा गर्ने होइन, सम्पूर्ण कांग्रेसजनहरूले आत्मसमीक्षा, आत्मचिन्तन र आत्मालोचना गरी आत्मविश्वास हासिल गर्ने समय हो । यो थापाले राजीनामा दिने समय होइन, नयाँ कांग्रेस बनाउन इतिहासले सुम्पिएको ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्न दृढसंकल्प गर्ने घडी हो । थापाको नेतृत्वमा कांग्रेस रूपान्तरण, शुद्धीकरण र पुनर्गठनको प्रक्रिया बल्ल प्रारम्भ भएको छ । यदि उनले राजीनामा गरे भने यो समग्र प्रक्रिया अवरुद्ध हुनेछ ।

कांग्रेसजस्तो परम्परागत र नेतातन्त्र हाबी भएको पार्टीको रूपान्तरण र पुनर्गठनको प्रक्रिया अपेक्षाकृत लामो र जटिल हुने भएकाले परिणाम आउन पनि समय लाग्ने देखिन्छ । तीन दशकदेखिका विकृति–विसंगति अन्त्य गरी कांग्रेसमा परिवर्तन भएको सन्देश जनतासमक्ष पुर्‍याउन समय कम भयो । पुसमा भएको विशेष महाधिवेशनबाट नेतृत्व मात्रै परिवर्तन भएको थियो । अब सैद्धान्तिक–वैचारिक दृष्टिले मौलिक रूपमा पुनर्व्याख्या तथा सांगठनिक दृष्टिले व्यापक पुनर्गठन गरी नयाँ कांग्रेसका रूपमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ । यस्तो कांग्रेसको सोच, संस्कार र कार्यशैली पनि लोकतान्त्रिक र उत्तरदायी हुनुपर्छ ।