पूर्व राजदूत भारद्वाज

अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको आक्रमणपछि इरानले प्रतिकारस्वरूप खाडीका देशहरूलाई लक्ष्य बनाउँदै आएको छ । कतारका लागि राजदूतको भूमिका निर्वाह गरिसक्नुभएको तपाईंले त्यहाँको संकट क्षेत्रीय युद्धतर्फ जाने जोखिम कति देख्नुहुन्छ ?

इरानमाथि भएको इजरायल र अमेरिकाको आक्रमणको गहिरो अर्थ छ । यसले क्षेत्रीय युद्ध मात्रै होइन, अहिलेको तनाव छिटो समाप्त भएन भने थप ठूला शक्ति राष्ट्रहरूको पनि संलग्नता भई विश्वयुद्ध नै हुन नसक्ला भन्न सकिने स्थिति छैन । किनभने इरानका विरुद्ध छोटो अवधिमा अत्यधिक शक्ति प्रयोग गरेर विजय हासिल गरिन्छ भन्ने अनुमान इजरायल र अमेरिकाले लगाएको देखियो ।

तर दुई हप्तायताको युद्धको प्रक्रियालाई हेर्दा उनीहरूको आकलन गलत थियो भन्ने देखिन्छ । इरानको आन्तरिक सैनिक शक्ति लामो समयदेखि नै तयारीको अवस्थामा थियो । त्यसैले पश्चिम एसियामा रहेका धेरै वटा अमेरिकी सैनिक अड्डा, महत्त्वपूर्ण जासुसी संस्था तथा आर्थिक केन्द्रहरूमा इरानले प्रत्याक्रमण गर्न सफल भएकाले युद्ध अझ गम्भीर स्थितिमा पुगेको देखिरहेको छु ।

खाडी क्षेत्रमा लाखौं नेपाली श्रमिक छन् । अहिलेको अवस्थामा उनीहरूको जीवन र अन्य सुरक्षामा कस्तो जोखिम देख्नुहुन्छ ?

हामीले खाडीमा श्रमिक पठाउ‍ँदा उनीहरूको सुरक्षा र आत्मसुरक्षासम्बन्धी अभिमुखीकरण तालिम पनि गराउनुपर्ने आवश्यकता देखियो ।त्यहाँ १७–१८ लाख नेपाली छन् । त्यसमा पनि साउदी अरेबिया, यूएई र कतारमा ठूलो संख्यामा नेपाली छन् । ती देशमा मजदुरहरूलाई प्रायः साधारण अस्थायी संरचनामा राखिएको छ । ती देशमा कहीँ पनि युद्धका लागि तयार गरिएका संरचना छैनन् । बंकर छैनन् । यद्यपि, अमेरिकन अड्डाहरूमा हमलालाई केन्द्रित गरिएको छ । तर मिसाइलबीचमै विस्फोट हुँदा वा त्यसका अंशहरू खस्दा असर पार्न सक्छ ।

कतार, कुवेत र बहराइन एउटै सहर हो । त्यहाँ केही ‘क्लस्टर सिटी एरिया’ छन् । ती क्षेत्रमा अत्यधिक जनसंख्याको बसोबास छ । त्यसले नेपालीलाई अवश्य असर पार्न सक्छ । एकातिर युद्धको प्रत्यक्ष असर हुने सम्भावना छ । अर्कोतिर युद्धले ल्याएको आर्थिक गतिरोधको सिकार बनेर नेपाली कामदार रोजगारविहीन हुने सम्भावना बढेको छ । अर्कोतर्फ खाडीमा ग्यासबाट नै सबै विद्युत् उत्पादन हुन्छ । ग्यास प्लान्टमा आक्रमण भएमा विद्युत् नै नहुने अवस्था पनि आउन सक्छ । त्यतिबेला ४० डिग्रीभन्दा माथि तापक्रममा बिनाएसी जीवन बिताउन असाध्यै कठिन हुन सक्छ ।

तनाव बढ्दै जाँदा खाडी क्षेत्रको श्रमबजारमा पनि प्रभाव पर्दै जाने देखिन्छ । निर्माण, सेवा र घरेलु श्रमजस्ता क्षेत्रमा बाहुल्य रहेको नेपालीको रोजगारी कति जोखिममा पर्न सक्छ ?

अहिले सीमित संख्यामा रहेका घरेलु श्रमिक र सेवा क्षेत्रमा रहेका मान्छे तत्कालै बेदखल हुने सम्भावना नहुन सक्छ । तर हाम्रा अधिकांश नेपाली कामदार निर्माण क्षेत्रमा काम गर्छन् । ग्यास प्लान्टमा काम गर्छन् । त्यहाँ आक्रमण भएमा त्यहाँ कार्यरत कामदारको सुरक्षामा प्रश्न उठिहाल्छ । यस अवस्थामा उनीहरूलाई उद्धार गर्नुपर्ने, सुरक्षित ठाउँमा लैजानुपर्ने दायित्व सम्बन्धित देशको हुन्छ । हाम्रो राज्यले जिम्मा लिनुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि हामी कति तयार छौं ? यो महत्त्वपूर्ण विषय छ ।

उद्धार गर्नुपर्ने स्थितिकै लागि केही पूर्वतयारी भएको मलाई जानकारी छैन । नेपाली राजदूतावासहरू सीमित स्रोतबाट परिचालित छन् । श्रम गन्तव्य देशका प्रायजसो राजदूतावास सञ्चालनको खर्च बराबरको राजस्व त्यहीँ नै उठ्छ । अरू देशमा जस्तो यहाँबाट सरकारले बोझ बोकी राख्नु पर्दैन ।

त्यति हुँदाहुँदै पनि त्यहाँ चाहिने सुरक्षा उपाय अपनाउन, बेदखलमा परेका तथा दुर्व्यवहार परेका कामदारलाई आश्रय र सुरक्षाको प्रबन्धको महसुस दिनका लागि आवश्यक स्रोत र संरचना छैन । नेपालको दूतावासमा पाँच/सात जनाभन्दा बढी मान्छेलाई आश्रय दिने कुनै सुविधा र संरचना छैनन् ।

त्यसैले हाम्रा दूतावासमा त्यस्ता सुविधा तयार गर्नुपर्ने हुन्छ । कार्यस्थलमा जोखिममा परेका आफ्ना श्रमिकलाई सुरक्षित ठाउँमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने स्थिति आयो भने तत्कालै के गर्ने ? त्यस्तो अवस्थामा त्यहाँ भएका उपलब्ध संरचनाहरूमध्येका केही संरचनालाई भाडामा लिएर तयारी अवस्थामा बस्नुपर्ने अवस्था छ । त्यस्तो भइरहेको छ जस्तो लाग्दैन ।

हाम्रो सरकारले गर्ने त छँदै छ । गन्तव्य मुलुक अथवा रोजगारदाता कम्पनीले दिने सुरक्षासँग सम्बन्धित अभिमुखीकरण तालिमको अवस्था कस्तो छ ?

हामीले खाडीमा श्रमिक पठाउँदा उनीहरूको सुरक्षा र आत्मसुरक्षासम्बन्धी अभिमुखीकरण तालिम पनि गराउनुपर्ने आवश्यकता देखियो । त्यसमा सरकारले अहिलेसम्म ध्यान दिएको जस्तो लाग्दैन । श्रम मन्त्रालयले यसलाई धेरै गम्भीरता साथ लिनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।

पहिला इराकलाई निकै जोखिमपूर्ण देश मानेर हामी श्रम नीतिमा अलि बढी कठोर भएका थियौं । अहिलेको परिस्थिति हेर्दा जति इराकमा जोखिम छ, खाडीमा पनि त्यही किसिमको जोखिम देखिन्छ । यसलाई सरकारले विशेष परिस्थितिका रूपमा मात्रै बुझ्नुपर्छ कि फरक ढंगले सोच्नुपर्ने अवस्था आएको हो ?

मचाहिँ यसलाई अलिकति गम्भीर रूपले नै हेर्छु । छिट्टै समाधानमा पुगिहालिन्छ भन्ने सम्भावना पनि देखेको छैन । समग्र भूराजनीतिक विषयले अहिलेको परिस्थितिलाई निर्धारण गरिरहेको छ, त्यहाँको आर्थिक अवस्थाले होइन । श्रम गन्तव्य देशहरूको आपसी विवाद अथवा उनीहरूको आर्थिक संकटको कारणले अहिलेको अवस्था आएको होइन । यो खाली बाहिरी हस्तक्षेपको कारणले आएको हो । खाडी क्षेत्रलाई कुनै शक्ति राष्ट्रले आफ्नो प्रभाव क्षेत्रभित्र राख्ने र त्यसका स्रोतलाई एकलौटी उपयोग गर्ने महत्त्वाकांक्षाबाट अहिलेको परिस्थिति उत्पन्न भएको छ । त्यसैले अहिलेको अवस्था लामो समयसम्म रहन्छ जस्तो मलाई लाग्छ ।

इरान त्यो क्षेत्रकै सबभन्दा ठूलो शक्ति हो । उसको लामो इतिहास छ । झन्डैझन्डै पाँच/छ शताब्दीदेखि ऊ एउटा शक्तिशाली साम्राज्यका रूपमा अस्तित्वमा छ ।

सानो अवधिमा, सानो शक्तिले उसलाई नियन्त्रणमा लिएर परिस्थिति परिवर्तन हुन्छ, फेरि पहिलेको जस्तो सामान्य अवस्थामा हाम्रा कामदारहरू आइपुग्छन् र उनीहरूले आफ्नो रोजगारी र सुरक्षाको अनुभव गर्न पाउँछन् जस्तो मलाई अहिले लागिरहेको छैन । हामीले अलिकति दूरदृष्टि राखेर दीर्घकालीन योजनाहरू बनाउनुपर्छ ।

खाडी क्षेत्रको सुरक्षा संकट कतातिर लम्किरहेको देख्नुहुन्छ ?

एकातिर नेपाली कामदारलाई युद्धको प्रत्यक्ष असर हुने सम्भावना छ, अर्कोतिर, युद्धले ल्याएको आर्थिक गतिरोधको सिकार बनेर रोजगारविहीन हुने सम्भावना पनि बढेको छ।युद्ध अझै गहिरिँदै गएको महसुस गरेको छु । इरानमाथि पहिला अमेरिकाले ‘सक एन्ड अ’ नीति अर्थात् एकदमै ठूलो शक्ति प्रयोग गरेर छोटो समयमै तहसनहस बनाइदिने, अत्याएर आत्मसमर्पण गराउने नीति लागू गरेको देखिन्छ । आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्ने यस्तो किसिमको रणनीति अमेरिकाले सिरिया, लिबिया र इराकमा अख्तियार गरिसकेको थियो । इरानमा पनि त्यही रणनीति उसले अपनायो ।

गत जुनमा आक्रमण गर्दा इरानका तीन वटा ठूलाठूला आणविक केन्द्रहरूलाई लक्षित गरिएको थियो । अमेरिकाको ‘रिडिङ’ हो– इरानले आणविक बम बनाउन कोसिस गर्दै छ, युरेनियम इन्रिचमेन्ट गर्दै छ, त्यसलाई परिमार्जन गर्दै छ, अहिले नै ६० प्रतिशतभन्दा माथि लगिसक्यो, ९० प्रतिशतसम्म लगिसकेपछि एटम बम बनाउनका लागि लायक हुन्छ, यसभन्दा अगाडि जान दिइयो भने इरान आणविक सम्पन्न देश हुन्छ, त्यसो भयो भने मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन खलबलिन्छ ।

अमेरिकाले मध्यपूर्वको मुख्य शक्तिका रूपमा इजरायललाई सहयोग गरिरहेको छ । इजरायलको जुन एउटा यहुदी जनसंख्या छ, अमेरिकामा त्यहाँको राजनीतिलाई पनि उनीहरूले ठूलो प्रभाव पारिरहेका छन् । इजरायलका लागि इरानविरुद्धको यो युद्ध अमेरिकाले लडिरहेको जस्तो लाग्छ । विश्वका प्रख्यात रणनीतिक अध्येताहरूको विश्लेषण पनि यही छ । त्यस्ता विश्लेषणसँग म सहमत छु । यो युद्ध लामो र धेरै विनाशकारी हुन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्ना नागरिकको तत्कालै उद्धार गर्नका लागि गृहकार्य गर्नुपर्ने अवस्था आएको देख्नुहुन्छ ? वा अझै ‘पर्ख र हेर’ कै अवस्थामा बस्नुपर्छ ?

हामी ‘पर्ख र हेर’ मा मात्रै बस्ने होइन, पूर्वतयारी गर्न थालिहाल्नुपर्ने स्थिति छ । अहिलेको अवस्थामा एउटै ठूलो आक्रमण भयो भने पनि त्यहाँको स्थितिमा अकल्पनीय मोड आउन सक्छ । त्यो सम्भावनालाई हामीले बुझ्नुपर्ने हुन्छ । यसमा म कतारको उदाहरण दिन चाहन्छु । कतारको अलउदैतमा अमेरिकन ब्यारेक छ ।

सबैभन्दा ठूलो एयरबेस पनि त्यही हो । त्यहाँ १० हजार अमेरिकन छन् । त्यहीं ठूलो एयर डिफेन्स सिस्टम र राडार सिस्टम छ । यो युद्ध अझै जटिल मोडमा जान सक्छ । फैलिन सक्छ । अहिले बेलाबेला इरानले हानिरहेको छ । भोलि योभन्दा तीव्र रूपमा श्रमिक क्षेत्रहरूमा, औद्योगिक क्षेत्रहरूमा, आवासीय क्षेत्रहरूमा आक्रमण हुन थाल्यो भने त्यसले ठूलो रूप लिन सक्छ ।

अहिले खाडी क्षेत्रमा रहेका नेपाली श्रमिकको सुरक्षाको सुनिश्चितताका लागि रोजगारदाता, गन्तव्य देश र हाम्रो देशको भूमिका कस्तो हुन जरुरी छ ?

कार्यस्थलमा जोखिममा परेका आफ्ना श्रमिकलाई सुरक्षित ठाउामा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने स्थिति आयो भने त्यहाा भएका केही उपलब्ध संरचनालाई भाडामा लिएर तयारी अवस्थामा बस्नुपर्छ।हाम्रो परराष्ट्र मन्त्रालयले खाडी देशका सरकारहरूसँग उच्च तहमा कूटनीतिक संवाद राख्नुपर्ने आवश्यकता छ । आफ्ना राजदूतावासलाई सबलीकरण गर्नुपर्नेछ ।